اگر چک صیادی ثبت نشده باشد، چه شکایتی می‌توان کرد؟
چک صیادی جدیدی که هنگام صدور در سامانه صیاد ثبت نشده، از مزایای ویژه قانون صدور چک خارج می‌شود. رأی وحدت رویه شماره ۸۷۰ هیأت عمومی دیوان عالی کشور نیز تصریح کرده که دارنده‌ای که چک ثبت‌نشده را پذیرفته، نمی‌تواند بعداً دعوای الزام صادرکننده به ثبت آن در سامانه صیاد مطرح کند. با این حال، اگر رابطه مالی یا قراردادی میان طرفین وجود داشته باشد، مطالبه اصل طلب می‌تواند بر اساس قواعد عمومی حقوق مدنی بررسی شود.
پس سؤال اصلی در چک ثبت‌نشده این نیست که «چطور آن را بعداً صیادی کنیم»، بلکه این است که چه اسنادی برای اثبات دین یا تعهد پایه وجود دارد و دادخواست باید بر چه مبنایی تنظیم شود.
آیا می‌توان صادرکننده را مجبور به ثبت چک در صیاد کرد؟
بر اساس رأی وحدت رویه ۸۷۰، دعوای الزام صادرکننده به ثبت چک صیادی که در زمان صدور ثبت نشده، قابلیت استماع ندارد. منطق رأی این است که ثبت در سامانه بخشی از فرآیند صدور چک جدید است و دارنده با پذیرش برگه ثبت‌نشده، از مزایای خاص سند تجاری چک محروم می‌شود.
آیا چک ثبت‌نشده قابل شکایت کیفری است؟
صرف عدم پرداخت یک برگه چک صیادی ثبت‌نشده، مبنای تعقیب کیفری صدور چک بلامحل طبق قانون صدور چک نیست؛ چون چنین برگه‌ای از شمول آن قانون خارج می‌شود. نظریه مشورتی ۷/۱۴۰۳/۹۰۴ نیز بر همین مبنا تصریح کرده که ضمانت اجرای کیفری ماده ۱۰ قانون صدور چک درباره چک ثبت‌نشده قابل اعمال نیست.
اما: اگر در ماجرای صدور یا تحویل چک رفتار مستقلی مثل کلاهبرداری، خیانت در امانت یا جرم دیگری رخ داده باشد، آن موضوع باید جداگانه و بر اساس عناصر همان جرم بررسی شود. صرف «ثبت نشدن چک» چنین جرمی را ثابت نمی‌کند.
پس چطور وجه چک ثبت‌نشده را مطالبه کنیم؟
- قرارداد، فاکتور، رسید، پیام‌ها و دلیل منشأ بدهی را جمع‌آوری کنید؛
- برگه چک ثبت‌نشده را به‌عنوان یکی از ادله رابطه مالی نگه دارید؛
- شخص بدهکار و مبنای تعهد را دقیق مشخص کنید؛
- حسب پرونده، دادخواست مطالبه وجه بر اساس قواعد عمومی مطرح شود؛
- در صورت خطر انتقال اموال، امکان درخواست تأمین خواسته نیز بررسی شود.
راهنمای دادخواست مطالبه وجه چک و مقاله تأمین خواسته چک برای این مسیر مفیدند.
بانک برای چک ثبت‌نشده گواهی عدم پرداخت می‌دهد؟
دستورالعمل حساب جاری بانک مرکزی مقرر کرده در صورت عدم ثبت مالکیت چک جدید در سامانه صیاد، بانک از پرداخت آن خودداری می‌کند و در صورت درخواست، اعلامیه‌ای درباره عدم امکان اقدام به علت عدم ثبت صادر می‌شود؛ این اعلامیه با گواهی معمول عدم پرداخت دارای کد رهگیری متفاوت است.
چک ثبت‌نشده چه مزایایی را از دست می‌دهد؟
- امکان استفاده از سازوکارهای خاص قانون صدور چک؛
- امکان اجراییه مستقیم ماده ۲۳ بر مبنای همان برگه؛
- آثار تجاری انتقال و ظهرنویسی به شکل مقرر برای چک صیادی؛
- تعقیب کیفری صرفاً بر مبنای صدور چک بلامحل.
اگر چک در صیاد ثبت شده اما انتقال آن ثبت نشده باشد چه می‌شود؟
در چک‌های جدید، انتقال نیز باید از طریق سامانه صیاد انجام شود. اگر انتقال فقط با پشت‌نویسی کاغذی انجام شده باشد، وضعیت دارنده و آثار تجاری آن نیازمند بررسی جداگانه است و روابط طرفین ممکن است تابع قواعد عمومی شود.
در چک ثبت‌نشده، قرارداد پایه اهمیت بیشتری پیدا می‌کند
اگر چک در صیاد ثبت نشده، برای انتخاب خواسته مناسب باید مشخص شود برگه بابت چه دین یا قراردادی تحویل شده است.
سؤالات متداول
می‌توان دادخواست الزام به ثبت چک صیادی داد؟
طبق رأی وحدت رویه ۸۷۰، خیر؛ چنین دعوایی درباره چکی که در زمان صدور ثبت نشده قابل استماع نیست.
چک ثبت‌نشده هیچ ارزشی ندارد؟
از مزایای خاص قانون چک خارج می‌شود، اما برگه و سایر اسناد می‌توانند در اثبات یک رابطه یا طلب مدنی نقش داشته باشند.
آیا چک ثبت‌نشده شکایت کیفری دارد؟
صرف عدم پرداخت آن مشمول جرم صدور چک بلامحل طبق قانون صدور چک نیست؛ جرایم مستقل احتمالی باید جداگانه اثبات شوند.
منابع حقوقی
- تبصره ۱ ماده ۲۱ مکرر قانون صدور چک.
- رأی وحدت رویه شماره ۸۷۰ هیأت عمومی دیوان عالی کشور.
- نظریه مشورتی ۷/۱۴۰۳/۹۰۴ اداره کل حقوقی قوه قضاییه.
