آیا چیزی به نام «دادخواست ابطال چک» همیشه وجود دارد؟
نه به یک شکل واحد. عبارت «ابطال چک» در عمل برای وضعیت‌های متفاوتی استفاده می‌شود: چک مفقود یا سرقت‌شده، چکی که به امانت داده شده، چک تضمینی که تعهد آن پایان یافته، چک جعلی یا چکی که روی آن اجراییه صادر شده است. راهکار حقوقی باید بر اساس علت واقعی انتخاب شود؛ ممکن است دستور عدم پرداخت، استرداد لاشه، ابطال/توقف اجراییه یا دعوای دیگری لازم باشد.
چک مفقود یا سرقت‌شده: ماده ۱۴
ماده ۱۴ قانون صدور چک اجازه می‌دهد صادرکننده، ذی‌نفع یا قائم‌مقام قانونی در مواردی مانند مفقودی، سرقت، جعل یا تحصیل از طریق کلاهبرداری و خیانت در امانت دستور کتبی عدم پرداخت به بانک بدهد. اما این دستور موقت است و باید با شکایت قضایی دنبال شود.
مهلت یک هفته بعد از دستور عدم پرداخت
طبق تبصره ۲ ماده ۱۴، دستوردهنده باید پس از اعلام به بانک، شکایت خود را به مرجع قضایی تسلیم کند و حداکثر ظرف یک هفته گواهی تقدیم شکایت را به بانک تحویل دهد؛ وگرنه پس از انقضای این مدت بانک می‌تواند از محل موجودی به تقاضای دارنده وجه را پرداخت کند.
هشدار: دستور عدم پرداخت برخلاف واقع می‌تواند مسئولیت ایجاد کند. ماده ۱۴ برای دارنده حق شکایت در برابر دستوردهنده‌ای که ادعای او خلاف واقع ثابت شود پیش‌بینی کرده است.
اگر چک تضمینی یا امانی باشد چه دعوایی مطرح کنیم؟
اگر برگه موجود است و نزد شخص دیگری نگهداری می‌شود، ممکن است دعوای استرداد لاشه مناسب باشد. اگر دارنده روی چک اجراییه گرفته، ممکن است دعوای ماهوی همراه با درخواست توقف عملیات اجرایی لازم شود. اگر سوءاستفاده کیفری از چک امانی یا سفیدامضا رخ داده باشد، عنوان کیفری مستقل نیز باید بررسی شود.
اگر چک جعل شده یا امضا متعلق به ما نیست
در این حالت موضوع صرفاً «ابطال چک» نیست؛ اصالت امضا و احتمال جعل باید بررسی شود. بانک نیز طبق ماده ۴ مکلف است در گواهی عدم پرداخت درباره مطابقت یا عدم مطابقت امضا با نمونه بانکی اظهار کند.
اگر روی چک اجراییه صادر شده باشد
ابطال یا توقف اجراییه مسیر خاص خود را دارد. اقامه دعوا به‌تنهایی عملیات اجرا را متوقف نمی‌کند و باید شرایط ماده ۲۳ برای قرار توقف احراز شود. مقاله توقف و ابطال عملیات اجرایی چک را ببینید.
نمونه خواسته، بسته به علت
| وضعیت | راهکار احتمالی |
|---|---|
| مفقودی/سرقت | دستور عدم پرداخت + شکایت ظرف یک هفته |
| پایان تعهد تضمینی | استرداد لاشه / دفاع در مطالبه |
| اجراییه صادر شده | دعوی مناسب + درخواست توقف/ابطال اجرا |
| جعل یا عدم انتساب امضا | دفاع اصالت سند و حسب مورد شکایت کیفری |
| چک امانی مورد سوءاستفاده | استرداد و حسب شرایط شکایت خیانت در امانت |
برای چک مفقودی، راهنمای چک مفقودی و برگشتی و برای استرداد، مقاله استرداد لاشه چک را ببینید.
اگر برای انتخاب مسیر اقدام، تفسیر قانون یا بررسی اسناد چک نیاز به ارزیابی دقیق دارید، می‌توانید از مشاوره حقوقی چک استفاده کنید یا صفحه وکیل چک را ببینید.
سؤالات متداول
می‌توان تلفنی چک را باطل کرد؟
برای توقف پرداخت در موارد ماده ۱۴ باید درخواست معتبر به بانک داده شود و سپس تشریفات قضایی یک‌هفته‌ای رعایت شود.
دستور عدم پرداخت برای اختلاف قراردادی کافی است؟
ماده ۱۴ موارد مشخصی دارد و دستور خلاف واقع می‌تواند مسئولیت ایجاد کند. اختلاف قراردادی ساده را نباید بدون مبنای قانونی در قالب مفقودی یا جرم اعلام کرد.
ابطال چک همان ابطال اجراییه است؟
خیر. برگه چک، رابطه پایه و اجراییه سه موضوع متفاوت‌اند و هرکدام راهکار خاص خود را دارند.
منبع حقوقی
- مواد ۴، ۱۴ و ۲۳ قانون صدور چک.
